ΤΑ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΑ ΣΤΗ ΖΩΗ ΜΑΣ

ΤΑ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΑ ΣΤΗ ΖΩΗ ΜΑΣ

ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ ΚΙ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΟΥ

ΑΦΙΕΡΩΜΕΝΟ ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΑ ΣΤΟΥΣ ΦΙΛΟΥΣ ΤΩΝ ΝΙΑΤΩΝ ΜΟΥ:

1.-Το γεγονός ότι σαν παιδιά είχαμε τρεις μήνες διακοπές ήταν μια αξέχαστη εμπειρία που άρχιζέ 24 Ιουνίου τ’ “Αι Γιαννιού του κλήδονα”[1] και συνεχίζονταν στις 2 Ιουλίου με την μετάβαση στο νησάκι του Δια για το πανηγύρι της Παναγίας των Βλαχερνών[2] και τελείωνε με το πρώτο κουδούνι του σχολείου το Σεπτέμβρη . Και μόνο που έκλειναν τα σχολεία και θα περνούσες τις μέρες σου χωρίς ίχνος αναγκαστικού διαβάσματος (αυτό δεν συνέβαινε με μένα που το καλοκαίρι “έπρεπε” να διαβάσω Λογοτεχνία και να λύσω μερικές ασκησούλες Μαθηματικών και αυτό κάθε απόγευμα ,πριν από την Παράκληση της Παναγίας[3] ), σου έφτανε για να είσαι χαρούμενος και μπορώ να πω ευτυχισμένος. Το πρωινό μπάνιο στο γιαλό μας τον Κλειματσιά [4], με το γαϊδούρι και την Ευγενία του Πέτα να μας συνοδεύει και το μεσημεριανό να σερβίρεται από την νόνα(την γιαγιά μας) στην παραλία και στη καυτή άμμο, τα κεφτεδάκια που σπρώχνονταν στο στόμα μας αναγκαστικά, ανάμεσα σε βουτιές και κλάματα . Περνούσαμε ατέλειωτες ώρες στην παραλία χωρίς αντηλιακή κρέμα με δείκτη προστασίας 30 και χωρίς μαθήματα ιστιοπλοΐας, γλεντούσαμε ,παίζαμε είμαστε παιδιά. Φτιάχναμε όμως φανταστικά κάστρα στην άμμο και ψαρεύαμε με ένα αγκίστρι και μια πετονιά. Βγαίναμε  όταν δεν πηγαίναμε μπάνιο από το σπίτι τρέχοντας το πρωί, παίζαμε όλη τη μέρα και δεν γυρνούσαμε στο σπίτι παρά μόνο αφού έπεφτε το σκοτάδι και οι μανάδες μας φώναζαν να γυρίσουμε για φαγητό ! . Ανοίγανε κεφάλια όταν παίζαμε πόλεμο με πέτρες και ξύλα και δεν «έτρεχε τίποτα». Ήταν κάτι συνηθισμένο για παιδιά και όλα θεραπεύονταν με λίγο ιώδιο ή μερικές ξυλιές στα πισινά μας για την αταξία μας. Δεν υπήρχε κάποιος να κατηγορήσεις παρά μόνο ο εαυτός σου. Είχαμε  γερούς καυγάδες και κάναμε καζούρα ο ένας στον άλλος και μάθαμε να το ξεπερνάμε. Ένας συμμαθητής μου ο ΣΠ ,μού έσπασε την μύτη γιατί διαφωνήσαμε στην ομάδα ,ενώ εγώ έπεσα με το ποδήλατο κι έσπασα τα μούτρα μου γιατί χάζευα.

2.-Κι ύστερα όταν η εφηβεία έρχονταν ,μαζί με το σταμάτημα του σχολείου έρχονταν κι άλλες χαρές και έρωτες και χτυποκάρδια, ήταν ότι τα περισσότερα τα βίωνες για πρώτη φορά – είτε αυτό σήμαινε φιλί είτε βραδινό μπάνιο, είτε τα πάρτι στο Φανάρι του Αργοστολιού ,είτε η γεύση του βερμούτ είτε το πρώτο τσιγάρο , είτε η λατρεία της μουσικής (κάθε μουσικής) στα καλοκαίρια σου, είτε το ραντεβού εξ αποστάσεως για ένα φιλί στα πεταχτά .Η επαρχία είχε τους συνωμοτικούς κανόνες της .

Πάντα ήταν μαγικά τα καλοκαίρια της εφηβείας μας και στην Κέρκυρα (όπου κάθε καλοκαίρι μετακομίζαμε ένα μήνα για δούμε τους εκεί συγγενείς μας),στα μπάνια του Αλέκου, στα ατελείωτα βραδινά στα μουράγια ν’ ακούς  από μακριά μουσική(από το Αντρανικ[5]) εχοντας στην αγκαλιά σου τον πρώτο αληθινό σου έρωτα . Δεν ήταν όμως μόνο ότι τα καλοκαίρια ήταν μαγικά, αλλά και η άγνοια του πραγματικού κόσμου. Είχαμε ελευθερία, αποτυχία, επιτυχία και υπευθυνότητα και μέσα από όλα αυτά μάθαμε και ωριμάσαμε. Ρίχναμε τα κορίτσια κυνηγώντας τα παντού και όχι περιμένοντας την συνομιλία μας στο facebook!

3.-Καθώς μεγαλώνεις όμως συνειδητοποιείς ότι το καλοκαίρι δεν είναι η πιο μαγική περίοδος της ζωής σου. Αρχίζει η λαίλαπα της ζωής ,της εργασίας της καθημερινότητας, του αγώνα για το καρβέλι,»κρατάει χρόνια αυτή ή κολόνια». Έτσι περνούν τα χρόνια φεύγουν και μένουν οι θύμησες κι ο πόνος του αποχωρισμού αγαπημένων ,όπως του Μάκη μας.

4.-Στην πραγματικότητα, η ενήλικη ζωή δεν σταματά το καλοκαίρι. Κι εκεί που είχες συνηθίσει να σε βρίσκει το χάραμα σε κάποια παραλία, να πίνεις σφηνάκια μέχρι τελικής πτώσεως, να τρέχεις να προλάβεις το πλοίο και να κοιμάσαι στο κατάστρωμα, σε βρίσκει η μοναξιά, το στρες, η υπερβολική δουλειά και η αβεβαιότητα, η εγκαταληψη.. Όχι, δεν φτιάχνουν όλα στο τέλος κάπως (θα υπάρχει κάποιος Ιούνιος που δεν θα θες να θυμάσαι ) αλλά σίγουρα η περιπέτεια δεν έχει τελειώσει. Ποτέ δεν ξέρεις πού θα σε βρει το επόμενο ξημέρωμα, σε ποια παραλία θα κάνεις την πιο λυτρωτική βουτιά και ποιο μεσημέρι δεν θα μπορείς να πάρεις ανάσα από τα γέλια. Ελπίζεις κι αυτό το καλοκαίρι να κάνεις τις βουτιές σου στα νερά των παιδικών σου χρόνων ,ν αφήσεις πίσω σου την μιζέρια, τους τοξικούς, τους διπλοπρόσωπους ,να φύγεις να μυρίσεις θάλασσα. Κι ίσως η μαγεία κρύβεται ότι στα ενήλικα καλοκαίρια μας είμαστε εμείς που τα έχουμε καταφέρει όλα – από το να κλείσουμε επιτέλους την πόρτα στο γραφείο χωρίς να πάθουμε νευρικό κλονισμό μέχρι να πληρώσουμε ότι μπορούμε και πιούμε ένα ούζο σαν άνθρωποι, ένα καφέ στην πλατεία του χωριού μου, να πάμε στη Χάρη Του να πούμε τα εγκώμια, να δούμε τη Δύση από το Λιάκα.

Εμείς είχαμε και έχουμε φίλους που ξέρουν ν’αγαπούν.

ΚΑΛΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ

«Ος κε θεοίς επιπείθηται, μάλα τ’ έκλυον αυτού».

Αν ακούς (τα κελεύσματα) των θεών και αυτοί περισσότερο σε ακούν. Ιλιάδα, Α 218

---

[1] Η 24η Ιουνίου είναι από τις μεγαλύτερες καλοκαιρινές γιορτές της ελληνικής παράδοσης, αφού η γιορτή του Αϊ Γιάννη του Κλήδονα (ή Ριγανά, ή Ριζικάρη) συνοδεύεται από το παραδοσιακό έθιμο με το πέρασμα πάνω από τις φωτιές.  

[2] Η εκκλησία αυτή είναι κτισμένη στα ερείπια ναού αφιερωμένου στη λατρεία του θεού Δία από όπου και η ονομασία του νησιού. Γύρω στο 1800 υπήρχε μοναστήρι αφιερωμένο στην Παναγία τη Βλαχέρνα το οποίο όμως καταστράφηκε από τους σεισμούς του 1953, ενώ στα χρόνια της Αγγλοκρατίας χρησιμοποιούνταν ως τόπος εξορίας. Στις μέρες μας γίνεται πανηγύρι στο μικρό εκκλησάκι κάθε χρόνο στις 2 Ιουλίου.

[3] Υπήρξα από μικρός βοηθός ψάλτη στον ΙΝ ΥΘ Σπαρτιών.

[4] Η πανέμορφη παραλία του Κλειματσιά είναι αμμώδης και βρίσκεται στο χωριό Σπαρτιά της Λειβαθούς.

[5] Ταβέρνα ΑΝΤΡΑΝΙΚ στην περιοχή Καμπιέλο σε Κέρκυρα με ιδρυτή τον Αρμένη μπαρόν Αντρανίκ Καπικιάν

ΕΤΣΙ ΞΑΦΝΙΚΑ…

ΕΤΣΙ ΞΑΦΝΙΚΑ…

«...Και γι' αυτό ποτέ μη στείλεις να μάθεις για ποιον χτυπά η καμπάνα. Χτυπά για σένα». Έρνεστ Χέμινγουεϊ

Ήμουν υπερβολικά κουρασμένος απ’ την δουλειά και έτσι στις δέκα είπα να περπατήσω στην γειτονιά μου, ελπίζοντας ότι θα μου φύγει ο πονοκέφαλος. Που τέτοια τύχη όμως!

Οι δρόμοι μας ήρεμοι(στο προάστιο που μένω) όσο και οι φούξια βοκαμβίλιες  απλώνονταν νωχελικά στα σπίτια και οι δρόμοι μοσχοβολούσαν νυχτολούλουδο και γιασεμί , δεν υπήρχε καμμιά κίνηση κι η βραδιά καλοκαιρινή ,όμορφη νοσταλγική. Είπα να ξαποστάσω σ’ ένα παγκάκι που εκεί κοντά ακούγονταν μια μελωδία από ακορντεόν (la paloma). Έκλεισα τα μάτια, ήταν γαλήνιο σκοτάδι και δεν υπήρχαν φώτα γύρω, ήθελα να γευτώ μ’ όλες μου τις αισθήσεις την ομορφιά, να ονειρευτώ ευτυχισμένες στιγμές, να φύγω για λίγο από το κυνήγι των μαγισσών που σαν μαχητής της εργασίας χρόνια βιώνω.

Ξάφνου και χωρίς καμμιά άλλη προειδοποίηση ή ήχο ένιωσα δίπλα μου μια αδιόρατη κίνηση, μια μυρουδιά ,άκουσα ένα λυγμό, την παρουσία κάποιου. Άνοιξα τα μάτια.

Δίπλα μου μια πολύ όμορφη γυναίκα γύρω στα σαράντα ,  ντυμένη προσεκτικά με παντελόνι και μια μπλε μπλούζα να σφαδάζει κυριολεκτικά απ’ το κλάμα με λυγμούς.

Τι σας συμβαίνει κυρία μου, γιατί κλαίτε;

Δεν απάντησε αμέσως, σε λίγο άρχισε να μου αφηγείται με λυγμούς μια δραματική οικογενειακή ιστορία στην οποία ήταν μέρος του δράματος, λύγισε μιλώντας για το σύντροφό της που μόλις σήμερα έμαθε πως πάσχει από ανίατη ασθένεια και έχει ελάχιστο χρόνο ζωής (δυο μήνες).Υπάρχουν δυο αγγελούδια, οικονομικά προβλήματα και το ξαφνικό μήνυμα του θανάτου.

 Μια συννεφιασμένη ψυχή έτρεξε να πει τον ανείπωτο πόνο της σ’ έναν άνθρωπο που δεν γνώριζε και σε λίγο δεν θα ξανάβλεπε, γιατί εκεί ξαφνικά που μιλούσε μου ζήτησε συγγνώμη και χάθηκε στο σκοτάδι και της νύχτας και της ζωής της. Είχα προλάβει να πω δύο λόγια παρηγοριάς και να συστήσω ανεπιφύλακτα τα Πανεπιστημιακά νοσοκομεία και τους γιατρούς τους. Μάλλον δεν άκουσε τίποτε.....Έφυγε τρέχοντας.

Έτσι λοιπόν ξαφνικά κι απροειδοποίητα χάνουμε τα πάντα, ανθρώπους, τις ελπίδες, τα όνειρα ,την αγάπη ακόμα και την ζωή μας .Στερούμε από εγωισμό ,το χαμόγελο ,την τρυφερότητα και την αγάπη μας σ’ αυτούς που έχουν ανάγκη κυρίως απ’ αυτούς που μας νοιάζονται.

Έφυγα σέρνοντας τα πόδια μου για το σπίτι και τώρα δεν μπορώ να κοιμηθώ .

ΥΓ: Έτσι ξεχνούμε αυτούς που μας ευεργέτησαν , τη χήρα και τα παιδιά του ήρωα πιλότου του του Γιώργου Μπαλταδώρου, έτσι ξεχνούμε τους όμηρους στρατιωτικούς μας στα χέρια του Σουλτάνου, έτσι ξεχνούμε κι αυτούς που έχουν την ανάγκη μας κι αυτούς που έφυγαν.

“Τότε οι νεκροί πεθαίνουνε, όταν τους λησμονάνε!” Κώστας Ουράνης (1890-1953)

ΑΝΤΩΝΗΣ ΑΡΓΥΡΟΣ 

Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΣΤΟ ΜΕΤΩΠΟ...

Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΣΤΟ ΜΕΤΩΠΟ...

"ΕΥ ΘΕΩ, ΚΗΝΟΙ ΜΕ ΜΑΛΙΣΤΑ ΣΙΝΟΝΤΑΙ" ΣΑΠΦΏ

Στην πορεία του δρόμου για το μέτωπο, βλέπεις πως κάποιοι φίλοι απομακρύνονται…
Κυρίως φεύγουν σιωπηλά στα μουλοχτά, με χιλιες μια δικαιολογιες "φορτου εργασίας" κι αυτό γιατί δεν έχουν τίποτα πια να επωφεληθούν… 
"ξοφλησες φίλε" ,είπε και τού το επεσήμανε....
άλλωστε καποιοι βιαστικοί φεύγουν πρίν βουλιάξει το καράβι
όπως κάνουν στην περίπτωση τα ποντίκια.
Ψάχνουν δικαιολογία για την πρόφαση της απομάκρυνσης,
για να εχουν και "ησυχη" την συνείδηση τους!
Καλός Κόσμος...
Υπάρχουν ετοιμα υποκαταστατα και για την καρδιά και για την δόξα, μα πιο πολυ και για την τσέπη.
Πάντοτε υπάρχουν πρόθυμοι για δίκαιη αντιπαροχή. 
Καλός Κόσμος...
Πως καταλήγουν τα αισθήματα… Πόσο αδειάζουν οι σχέσεις…
Φυσική συνέπεια της ρεουσας πραγματικότητας και της ατελειώτης υποκρισίας.
Και τούτο εδώ: 
(να δεις ποιος το ’πε… ποιος το ’πε… Που να θυμάμαι… γέρασα) 
«Φιλία είναι να προχωράς τη συζήτηση από κει που την άφησες μήνες πριν».
Χωρίς προλόγους.

27.10.2017 ΓΝΑ"Γεννηματας" στην αναμονή του Χειρουργείου .
ΥΓ "Αν κάποτε σου χαρίσουν τσουκνίδα, χάρισε τους τριαντάφυλλο και θα δεις ότι αυτοί θα πονέσουν πιο πολύ!"

ΟΤΑΝ ΑΓΑΠΑΣ ΚΑΠΟΙΟΝ ΝΑ ΤΟΥ ΤΟ ΔΕΙΧΝΕΙΣ

ΟΤΑΝ ΑΓΑΠΑΣ ΚΑΠΟΙΟΝ ΝΑ ΤΟΥ ΤΟ ΔΕΙΧΝΕΙΣ  ii

Η γιαγιά  μου τον Γεννάρη του 1993  μού πρότεινε να βγω με τον πατέρα μου.."Γνωρίζω πολύ καλά πως τον αγαπάς" μου είπε μια μέρα ξαφνιάζοντάς με,"αλλά τον παραμελείς δεν μιλάτε δεν βγαίνετε εξω εσύ όλη την μέρα στην δουλεια .‘Η ζωή είναι πολύ σύντομη, αφιέρωσέ του  χρόνο.

’‘Μα εγώ και  ΕΣΕΝΑ αγαπώ’ της είπα έντονα.‘Εξίσου όμως αγαπάς κι εκείνον 

Το ξέρω. 

Μονο μια χαρη θελω να πάτε ενα βραδυ μαζύ σενα μαγαζί που θα κλείσω εγω (93 χρονων γυναίκα)

’Εκείνο το βράδυ του  τηλεφώνησα και τον προσκάλεσα έξω σε δείπνο και μετά να πάμε οι δυο μας μια εκδρομή στο ΝΑΎΠΛΙΟ.

(ΔΕΝ ΕΙΧΑΜΕ ΠΑΕΙ ΠΟΤΕ  ΕΚΔΡΟΜΗ ΜΑΖ ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΔΕΚΑ ΧΡΟΝΙΑ )

Τι συμβαίνει; Είσαι καλά;’ με ρώτησε.  ο ΠΑΤΈΡΑς  μου ηταν  από τους ανθρώπους που εκλαμβάνει ένα νυχτερινό τηλεφώνημα ή μια αναπάντεχη πρόσκληση ως αρχή κακών μαντάτων.‘Νόμιζα πως θα ήταν καλή ιδέα να περνούσαμε λίγο χρόνο μαζί’  απάντησα. ‘Οι δυο μας μόνοι… Τί λες;’Σκέφθηκε λιγάκι και απάντησε: ‘Θα το ήθελα πολύ.’

Εκείνη την Παρασκευή, καθώς οδηγούσα μετά το γραφείο για να πάω να τον πάρω, αισθανόμουν περίεργα. Ήταν ο εκνευρισμός που προηγείται ενός ραντεβού… Και πώς τα φέρνει η ζωή, όταν έφθασα στο σπίτι μας , παρατήρησα πως και ο ιδιος  ήταν φοβερά συγκινημένος!Το ιδιο κι η γιαγιά μου.

Με περίμενε στην πόρτα φορώντας το παλιό καλό παλτό του ,  ήταν ντυμένος  με μπλέ κοστούμι ,λευκό πουκαμισο μαύρη γραβάτα,χρυσα μανικετόκουμπα . Το πρόσωπό του χαμογελούσε, ακτινοβολούσε φως, όπως το πρόσωπο ενός αγγέλου.

Πήγαμε σε ένα εστιατόριο που ειχε κανονισει η γιαγια μου όχι από τα καλά, αλλά με ζεστή ατμόσφαιρα. 

Μόλις καθήσαμε, έπρεπε εγώ να του διαβάσω τον κατάλογο με τα φαγητά. 

Μόλις έφθασα στη μέση του καταλόγου, σήκωσα το πρόσωπό μου.  Ο μπαμπάς καθόταν στην άλλη άκρη του τραπεζιού και με χάζευε. 

Ένα νοσταλγικό χαμόγελο πέρασε από τα χείλη του.

‘Εγώ ήμουν αυτός που σου διάβαζε τον κατάλογο, όταν ήσουν μικρός, θυμάσαι;’

‘Ήρθε η ώρα, λοιπόν, να ξεκουραστείς και να μου επιτρέψεις να σου ανταποδώσω τη χάρη’ απάντησα.

Κατά τη διάρκεια του γεύματος είχαμε μια ευχάριστη συζήτηση, τίποτα το εξαιρετικό, απλά το πώς περνάει ο καθένας μας κάθε μέρα.

Μιλούσαμε για ώρες. Πήγα να πληρωσω μου είπα είναι πληρωμένα ολα.Ντραπηκα να του πω κατι μην τον στενοχωρήσω

‘Θα βγω μαζί σου την επόμενη φορά, αν μου επιτρέψεις να κάνω εγώ την πρόταση’ μου είπε ο πατέρας καθώς την επέστρεφα στο σπίτι. 

Τον φίλησα, τον αγκάλιασα και γυρισα στην μοναξιά του σπιτιού μου στον Παπαγο.

Μερικές μέρες αργότερα η γιαγια μου ΄έφυγε΄(13 ΜΑΡΤΗ 1993) . 

Όλα συνέβησαν τόσο γρήγορα, δεν μπόρεσα να κάνω τίποτα.

Λίγο καιρό μετά, έλαβα έναν φακέλο από το εστιατόριο όπου είχαμε δειπνήσει ο πατέρας  μου κι εγώ. Μέσα είχε ένα σημείωμα που έγραφε:

‘Το δείπνο είναι προπληρωμένο. Ήμουν σχεδόν βέβαιη πως δεν θα μπορούσα να παρευρεθώ, κι έτσι πλήρωσα για δύο άτομα,   Σε αγαπώ! η νονα ΣΟΥ ’

Εκείνη τη στιγμή συνειδητοποίησα τη σπουδαιότητα του να είχα πει εγκαίρως ‘ΣΕ ΑΓΑΠΩ’.

Συνειδητοποίησα ακόμη τη σπουδαιότητα του να δίνουμε στους αγαπημένους μας το χρόνο που τους αξίζει. Τίποτα στη ζωή δεν είναι και δεν θα είναι πιο σημαντικό . Αφιέρωσε χρόνο σ΄αυτούς που αγαπάς, γιατί αυτοί δεν μπορούν να περιμένουν.

Όταν αγαπάς κάποιον να του το δείχνεις!

Όταν αγαπάς κάποιον να του το δείχνεις!

Όταν αγαπάς κάποιον να του το δείχνεις! Ίσως αυριο να είναι αργά

Πριν από χρόνια ετρεχα ασταμάτητα για την επαγγελματική επιβιώση,οπως κάνω ακόμα . Επαγγελματικά τα πράγματα πήγαιναν εξαιρετικά, ενώ άλλοι αγώνες έτρεχαν παραλληλα και πετυχημένα ,ετσι που δεν παρατηρούσα ακριβώς τι γινόταν γύρω μου.
Ειχαμε χρόνια χάσει την Ηρώ και νόνα(η γιαγια μου μάνα της μάνας μου ) μου η Πόπη ακόμα στα 94 της κρατούσε γερά το πηδάλιο του σπιτιού μας ,ξαφνικά την χάσαμε (1993) ,είχε τα χρόνια της μά κρατούσε γερά.
Ο δάσκαλος διαλύθηκε ψυχολογικά απο την απώλεια της ,ήρθε το εγκεφαλικο και ανέρρωσε γρήγορα,ηταν λιτοδιαιτος,περπατούσε ,ηλεγχε με τα φαρμακα του τα πάντα στην υγεία του.Εγώ έτρεχα σαν τρελλός
Δεν πρόσεξα τα λευκά μαλλιά του πατέρα,χαρηκα που θα πήγαινε στην πατρώα γή στους Παξούς του.
Ώσπου κάποια μέρα, (Ιουλιος 1994)την μέρα που τον περιμενα να ελθει στο σπίτι μας στην Κεφαλλονιά , το τηλέφωνο κτύπησε.
Ήταν ήδη αργά.
Εφυγε κολυμπώντας (τόχε προβλεψει εικοσι χρόνια πρίν σ’ ενα ταξείδι μας στο Ναυπλιο,που πρόβλεψε και πολλά αλλα ...)
Δεν πρόλαβα να του πω ευχαριστώ για όλα.
Δεν πρόλαβα να ακούσω τις τελευταίες του επιθυμίες, να του πω το «Σ’ ΑΓΑΠΩ».

Σήμερα δεχθηκα απρόσμενα εναν αγαπημένο και σεβαστό Γέροντα ΧΑΡΙΤΩΝΑ,
ασκητή απ’ το Αγιο Ορος, που είχα να τον συναντήσω απο κοντά επτά χρόνια .

Του είπα τα πάθη μου και τα λάθη μου ,τους καημούς μου και τα βάσανα μου !

Με τάραξε ο λόγος του ευθύς,γλυκός και καίριος που είχε πολλή αγάπη και συμπόνοια μου μιλησε για ολα και λεει ξαφνικά άφού ακουσε ...

“ΚΑΙ ΣΥ ΤΙ ΠΕΡΙΜΕΝΕΙΣ;” “Ο χρόνος είναι αμείλικτος. Μη Χάνουμε τις ευκαιρίες να δείξουμε την αγάπη μας. Σήμερα είμαστε, αύριο όχι.”

H Μεγάλη Παρασκευή στο χωριό μου

H Μεγάλη Παρασκευή στο χωριό μου

(Σπαρτιά Κεφαλληνίας)

                                                                 «εις μνημόσυνον αιώνιον)

Από μικρό παιδί με την παρακίνηση τής γιαγιάς μου (που σύμφωνα με τη παράδοση ήθελε μπορώ να πω αξίωνε να  την φωνάζω «νόνα»[i])έπρεπε να σπεύσω στο καλανάρχο[ii]τής Παναγίας[iii] να λάβω μέρος ,σαν  «αναγνώστης»[iv]  αρχικά αλλά και σαν ασκούμενος ψάλτης στις Ιερές Ακολουθίες τής Μεγάλης Εβδομάδος. Η παρουσία μου στο ναό ήταν συνεχής σ’ όλη τη Μεγάλη Εβδομάδα  και γίνονταν με δική μου επιθυμία  και συμμετοχή . Πανδαισία ψυχής θα μπορούσα να χαρακτηρίσω τη Μεγάλη εβδομάδα στο χωριό μου ,οι παιδικές μνήμες και η αγάπη στην Εκκλησία αλλά και η συμμετοχή στις ακολουθίες ,έγιναν βίωμα έτσι που μέχρι σήμερα  ,μου είναι σχεδόν αδύνατον να  μην συμμετάσχω  ενεργά στη  εκκλησιαστική ζωή ,όπου κι’ αν βρίσκομαι ,αν και προσπαθώ να παίζω τον όμορφο ρόλο τού «Πασχαλιάτικου ψάλτη»[v] στη εκκλησία του χωριού μου « Η Παναγία μας»[vi],έτσι τη λέμε ακόμα την καινούργια εκκλησία του χωρίου μας  , μετά τη λαίλαπα των σεισμών του 1952,ο τόπος που συνέβαιναν και συμβαίνουν τα πιο σημαντικά γεγονότα του χωριού μας. Η εκκλησία του χωριού μας είναι αφιερωμένη στη Παναγία μας, «την Μητέρα του Θεού και των Ανθρώπων» Χαρά να την αντικρίσεις ,ευχαρίστηση να την επικαλείσαι Ευλογία να την επισκέπτεσαι. Είναι ο τόπος ,το σημείο αναφοράς του χωρίου μας, ένας περίλαμπρος ναός μ ’ένα θαυμάσιο αρχαίο τέμπλο με υπέροχες εικόνες ,που χτίσθηκε με τη γενναία συνεισφορά των χωριανών μας.  Ο ναός αυτός υπήρξε πάντοτε τόπος μυσταγωγίας και άφθαστης χριστιανικής ορθόδοξης τελετουργίας, με πρωταγωνιστή -μύστη τον παπά Διονύση τον Γαρμπή , που διακόνησε σαν εφημέριος του χωριού μας πάνω από σαράντα χρόνια.[vii]μέχρις ότου η Παναγία τον κάλεσε, πλήρη ημερών, σε άλλο περιβόλι να συνεχίσει τη διακονία Της.

 Αν κάποιος είχε την τύχη να παρακολουθήσει  ποτέ τις ακολουθίες της Μ. Εβδομάδας  στο χωριό μας τότε θα πρέπει να του έχουν μείνει αξέχαστα ερμηνευμένα από τον παπά Διονύση τόσον ο ύμνος της Κασσιανής [viii],όσο και η ακολουθία των Παθών, όπου η καλλίφωνος συμμετοχή του στις Ακολουθίες της Μ. Εβδομάδος προσέδιδε ένα ιδιαίτερο χρώμα.

         Η  Μεγάλη Παρασκευή [ix] ,είναι μια  Μεγάλη Μέρα για όλους τούς Χριστιανούς  που επιμένουν να τηρούν τις παραδόσεις  και τα ήθη και τα έθιμα τού τόπου. Η Μεγάλη Παρασκευή είναι η μέρα που το κυρίαρχο σημείο της είναι προσδοκία της Αναστάσεως, είναι η μέρα που στο νου μας έρχονται έντονα οι μνήμες των κεκοιμημένων προσφιλών μας .

 Σ’ όλα  αυτά τα χρόνια που πέρασαν η Μεγάλη Παρασκευή στο χωριό μου  είχε κάτι το ξεχωριστό ,αφού ήταν η  μόνη μέρα που ακόμα και οι λεγόμενοι «αλιβάνιστοι» [x] πήγαιναν στη εκκλησία ,φορώντας  μάλιστα «τα  καλά »τους ρούχα .

Η Μεγάλη Παρασκευή, [xi]άρχιζε στο χωριό μας  και συνεχίζονταν όλη  τη μέρα με την «πένθιμη κωδωνοκρουσία»[xii] Η προσέλευση στη εκκλησία του χωρίου ήταν καθολική τα καταστήματα καθ’ όλη τη διάρκεια της Ακολουθίας παρέμεναν κλειστά .Ολόκληρη η οικογένεια προσήρχετο στο ναό και με ευλάβεια παρακολουθούσε τη Ακολουθία των Μ.Ωρών ,τη Αποκαθήλωση και στη συνέχεια την  περιγραφομένη τελετή.

Το πρωινό της Μεγάλης Παρασκευής και καθ’ όλη τη διάρκεια της Ακολουθίας  των «Μεγάλων Ωρών» ,έβλεπες  σιγά-σιγά  να συγκεντρώνεται μέγα πλήθος στην Εκκλησία που με κατάνυξη παρακολουθούσε την Ακολουθία ευλαβικά και με μεγάλη συμμετοχή, από τα Προσευχητάρια  που κρατούσαν κυρίως οι γυναίκες και τα μικρά παιδιά. .Μεγάλη στιγμή της Ακολουθίας ήταν πάντοτε και μέχρι σήμερα η κατά την «ενάτη ώρα» η ενώπιον του Εσταυρωμένου  προσέλευση του ψάλτου , ο οποίος γονυκλινής απηγγειλε  σε ήχο πλάγιο του δευτέρου «Σήμερον κρεμάται επί ξύλου κλπ. ολόκληρο το εκκλησίασμα με κατάνυξη παρακολουθούσε στη ίδια στάση τη τελετή.

Κατά την προσέλευση στην Εκκλησία ,οι περισσότεροι προσκυνούσαν το Εσταυρωμένο  και έσπευδαν ,στη αριστερή θύρα τού Ιερού και  παρέδιδαν στο Ιερέα   μικρό σημείωμα με τα  ονόματα των πεθαμένων προσφιλών τους  προκειμένου να  χρησιμοποιηθούν στη ακόλουθη ειδική τελετή .

Μετά το πέρας τής Ακολουθίας των Μεγάλων Ωρών  και του Εσπερινού  τής Μεγάλη Παρασκευής  κατά τον οποίον γίνεται η «Αποκαθήλωση»  επακολουθεί η ακόλουθη θαυμαστή κατ’ εμένα  τελετή.

Μετά την απόλυση τού Εσπερινού τής Μ Παρασκευής ,ο ιερέας  εισέρχεται μόνος  στο Ιερό ,όπου κλείνει και τις τρεις  Θύρες

Γίνεται σαφές ότι καθ’ όλη την διάρκεια της τελετής ουδείς εισέρχεται στο Ιερό του Ναού .

 Ο ψάλτης ψέλνει αργά  σε ήχο πλάγιο α’ το ακόλουθο:

 «Το ήλιον κρύψαντα  τάς ιδίας ακτίνας και το καταπέτασμα του ναού διαρραγέν τώ του Σωτήρος  θανάτω,ο Ιωσήφ θεασάμενος προσήλθε τώ Πιλάτώ  και καθικετεύει λέγων. Δός μοι τούτον τον ξένον,τον εκ βρέφους ως ξένον ξενωσθέντα  εν κόσμω ,όν ομόφυλοι μισούντες θανατούσιν ών ξένον.δός μοι τούτον τον ξένον ,όν ξενίζομαι βλέπειν του θανάτου τον ξένον. δός μοι τούτον τον ξένον ,όστις οίδε ξενίζειν τους πτωχούς τε και ξένους. δός μοι τούτον τον ξένον ,όν Εβραίοι τώ φθόνω απεξένωσαν κόσμω .δός μοι τούτον τον ξένον ,ίνα κρύψω  έν τάφω ,ός ως ο ξένος ούκ έχει τήννκεφαλήν πού κλίνη. δός μοι τούτον τον ξένον ,όν η Μήτηρ  καθορώσα νεκρωθέντα εβόα

.Ω Υιέ και Θεέ μου ,εί και τά σπλάχνα τιτρώσκομαι ,και καρδίαν σπαράττομαι ,νεκρόν σε καθορώσα ,αλλά τη σή Ανασταάσει θαρρούσα μεγαλύνω.και τούτοις τοίνυν τοίς λόγοις δυσωπών τον Πιλάτον ο ευσχήμων ,λαμβάνει του Σωτήρος το Σώμα ,ό και φόβω ,εν σινδόνι ενειλήσας και σμύρνη ,κατέθετο εν τάφω τον παρέχοντα πάσι ζωήν τήνν αιώνιον ,και το μέγα έλεος»  »

ενώ  στο προ τού Ιερού τού Ναού χώρο συγκεντρώνονται και γονατίζουν  με αναμμένα κεράκια στα χέρια  τα παιδιά τού χωριού, πίσω τους στέκουν οι γονείς τους ,στη εκκλησία εκείνη την ώρα βρίσκεται το σύνολο σχεδόν τού πληθυσμού τού χωριού ,ακόμα προσέρχονται   και άνθρωποι πολλής μεγάλης ηλικίας που λόγω ασθενειών αδυνατούν να λάβουν μέρος σε άλλες Ακολουθίες η Μυστήρια.

Ακολουθεί κατανυκτική σιωπή στο πλήθος  καθ’ όλη την διάρκεια της ψαλτικής ,μετά το πέρας  της ψαλτικής τού ανωτέρω    εξέρχεται ο ιερεύς φέρων πλήρη ιερατική στολή   κρατά στα χέρια του τα «τίμια δώρα»  και κάμνει μικρή δέηση υπέρ υγείας  και ακολουθεί αμέσως μετά ευχή «υπερ αναπαύσεως των ψυχών των κεκοιμημένων δούλων τού Θεού » και αρχίζει να μνημονεύει τούς κεκοιμημένους Αρχιερείς του νησιού, τους κεκοιμημένους προκατόχους του ιερείς τού χωριού ,τούς κεκοιμημένους μοναχούς και ακολουθεί η μνημόνευση κατά οικογένεια  όλων εκείνων που από αιώνων  έχουν αποδημήσει εις «αιωνίους μονάς»  .

Η σκηνή είναι ιδιαιτέρως συγκινητική  και εξαιρετικά συμβολική .Νομίζω ότι Ορθόδοξη Θεολογία δεν θα μπορούσε ν’αποδόσει με καλύτερο και παραστατικότερο τρόπο την έννοια της «Εκκλησίας» δηλαδή του συνόλου των πιστών ζώντων και των ψυχών των  κεκοιμημένων .

Εκείνη την στιγμή μέσα στο Ναό βρίσκεται ολόκληρος ο πληθυσμός τού χωριού μας  ,μπροστά στη Αγία Πύλη  βρίσκονται  τα παιδιά .η ελπίδα τού χωριού το αύριο του τόπου ,πίσω τους οι γονείς τους και ο ιερέας μνημονεύει όλους τούς πεθαμένους χωριανούς .Εκείνη την στιγμή ,είναι η μοναδική σ’ ολόκληρη την εκκλησιαστική ζωή τού χωριού μας ,η αληθινή «ζώσα εκκλησία» είναι πραγματικότητα. Διότι  μέσα στη εκκλησιά τού χωριού μας την ώρα τού παράδοξου αυτού ομαδικού μνημόσυνου , βρίσκεται ολόκληρο το χωριό ,τα  παιδιά  ,το μέλλον τού τόπου ,οι γονείς, οι γέροντες  και «οι ψυχές των από αιώνων κεκοιμημένων »

Η παράδοση αυτή τηρείται απαρέγκλιτα όσα χρόνια θυμούμαι τον εαυτό μου  και όπως μου έλεγαν και οι προγενέστεροι ετηρείτο σχεδόν αποκλειστικά στο χωριό μας. Ελπίζω να συνεχισθεί εις αιώνα αιώνος.

Μετά το πέρας του μνημόσυνου και μόνον τα  τελευταία χρόνια ο ιερέας με επιθυμία των χωριανών  και μίμηση  συμβαινόντων αλλού ,μεταβαίνει στο νεκροταφείο και προβαίνει  σε «τρισάγιο» επί των τάφων .

Το βράδυ τής Μεγάλης Παρασκευής  κατά  τη  περιφορά τού Επιταφίου  τα βήματα μας οδηγούνται στο νεκροταφείο τού χωρίου μας ,όπου πέραν από τα προβλεπόμενα «εγκώμια» με μεγάλη συγκίνηση ψάλλουμε : 

«Και των κεκοιμημένων  ανάστησον Θεέ μου εν δόξει όταν έλθεις»  

Αθήναι 23 Μαρτίου 1999

ΥΓ: Γράφτηκε την Μ. Παρασκευή του 2002

Μιλάει ο τόπος μας?

Αναντίρρητα μιλάει.

Μάλιστα λέει και πολλά «ο δε έχων ώτα ακούειν ακουέτω».

Γύρισα τα δρομάκια του χωρίου μου  μετά τη Αποκαθήλωση που καναμε με τον  Γέροντα-παπά Γεράσιμο Κουτρουλομουσιώτη τον Φωκα,τον αγαπημενο συμαθητή και Πρωτοσυγγελο της Μητροπολης μας και έφθασα ακούσια σχεδόν στο κοιμητήρι ανάμεσα στα μνήματα, έσπευσα ευλαβικός προσκυνητής να επισκεφθώ τους κεκοιμημένους προσφιλείς μου να ευπρεπίσω τους τάφους τους  και να προσευχηθώ στη ιερή μνήμη τους.

Εκεί βρήκα πολλούς χωριανούς να επιτελούν το ίδιο καθήκον στους προσφιλείς μας .

Πολύς ο πόνος .

Περπάτησα ,αφουγκράστηκα, άκουσα ,

βουβοί τόποι  πουθενά δεν υπάρχουνε,

κουφοί άνθρωποι μονάχα

Φέτος ,όπως και κάθε χρόνο το ίδιο βράδυ ξαναβρέθηκα συνοδεύοντας το Επιτάφιο της Παναγίας μας στο νεκροταφείο μετά τη δέηση έμεινα λίγο πίσω απ’ τη πομπή κι έσπευσα στο μνήμα της μάνας και της νόνας μου και τους έψαλα σιγά- σιγά όπως πάντα :

«Αί γενεαί πάσαι ύμνον τη ταφή σου προσφέρουσι Χριστέ μου»

 Η πομπή απομακρύνθηκε ….και βρέθηκα μόνος στο κοιμητήρι βουρκωμένος απ τη συγκίνηση για την  ανάμνηση αυτών που λείπουν μακριά μας, βουρκωμένος  γιατί πέραν απ΄ τους ανθρώπους που έφυγαν ,έχει φύγει και ένα κομμάτι απ ΄τη μαγεία των Ημερών γιατί  ο τόπος μας όχι μόνο μιλάει σ’ αυτούς που θέλουν ν’ ακούσουν τη φωνή του, αλλά ρυθμίζει και  τη ζωή των κατοίκων του.

 Πολύς ο κόσμος σήμερα στη ακολουθία του Επιταφίου ,λιγόστεψαν όμως  οι αυτοσχέδιοι ψάλτες των εγκωμίων,η  φωνή μας κρύφτηκε από τη μουσική που  Τον συνόδεψε.

«Πώς σε κηδεύσω Θέε  μου…»

Αν θέλει ο Θεός ας διατηρήσουμε τη παράδοση του τόπου μας ,είναι ένα καλό μνημόσυνο σ αυτούς που τόσο πολύ μας αγάπησαν.

«Αιωνία η μνήμη αυτών »

---

[i] Η γιαγιά στα Ιταλικά .

[ii] Ο καλανάρχος είναι το ειδικό αναλόγιο στο οποίο τοποθετούν οι ψάλτες τα ιερά βιβλία (το
Ψαλτήρι, τα Mηναια την Παρακλητική κλπ)και κατ’ επέκταση είναι ο χώρος οπου ψάλλουν οι ψάλτες στην εκκλησία ,όπου βρίσκονται και τα καθίσματα ( στασίδια) τους

[iii] Τού Ιερού Ναού τής Κοιμήσεως τής Θεοτόκου Σπαρτιών

[iv] ΑΝΑΓΝΏΣΤΗΣ είναι εκείνος που εκτελεί το λειτούργημα της αναγνώσεως των ιερών κειμένων που δεν ψάλλοντα στις ιερές Ακολουθίες

[v] Δανείζομαι τον τίτλο από το σχετικό διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη

[vi] Μικρό παιδάκι έμαθα από τη νόνα μου ,ότι «Η Παναγία μας» είναι τόπος λατρείας τόπος που αποδίδεται η ιδιαίτερη αγάπη μας τόσο στη Μητέρα του Κυρίου όσο και στον συγκεκριμένο ναό ,αλλά και συναντήσεως  των χωριανών μας στις μεγάλες στιγμές της ζωής τους και στις μεγάλες μέρες της Χριστιανοσύνης. Από μικρό παιδί διατηρώ την άσβεστη επιθυμία να βρίσκομαι εκεί στη κορύφωση της Χριστιανικής λατρείας που είναι οι ημέρες της Μ .Εβδομάδος.

[vii] αιωνία του η μνήμη

[viii]Ψάλλεται στον Όρθρο της Μ .Τετάρτης(Μ. Τρίτη εσπέρας) σε  ήχο πλάγιο του τετάρτου «Κύριε, η εν πολλαίς αμαρτίαις περιπεσούσα γυνή, την σήν αισθομένη θεότητα μυροφόρου αναλαβούσα τάξιν, οδυρομένη  μύρα σοι προ του ενταφιασμού  κομίζει …κλπ»

[ix] Επιτελούμε τα άγια και φρικτά Πάθη του Κυρίου μας

[x] Αυτοί που ποτέ  δεν πήγαιναν στη Εκκλησία ,με μοναδική εξαίρεση τη Μ Παρασκευή και σε περίπτωση κηδείας συγχωριανού τους

[xi] Η Ακολουθία των Μεγάλων Ωρών  άρχιζε στις 8 πμ και στη συνέχεια ακολουθούσε ο Εσπερινός ,όπου διεξήγετο «η Αποκαθήλωση».Ιδιαίτερα σημαντικό στην Ακολουθία των Μεγάλων Ωρών  είναι η από τον Αναγνώστη ,ενώπιον του Εσταυρωμένου απαγγελία του «Σήμερον Κρεμάται» στην «ενάτη ώρα»

[xii]Καθ’ όλη την διάρκεια της Μ. Παρασκευής διεξάγεται  η λεγόμενη «πένθιμη κωδωνοκρουσία»,δηλαδή το κτύπημα της καμπάνας με ειδικό αργό τρόπο  που δεικνύει «πένθος» 

Τετάρτη, 12 Απριλίου 2017

180 ΧΡΟΝΙΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ ΦΕΤΟΣ ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

180 ΧΡΟΝΙΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ ΦΕΤΟΣ ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

" Το πανεπιστήμιο υπάρχει και θριαμβεύει 180 χρόνια"

Η ιδέα για την ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών ανήκε στον Ιωάννη Καποδίστρια και η υλοποίηση της στον βασιλιά Όθωνα. Ιδρύθηκε με βασιλικό διάταγμα στις 14 Απριλίου του 1837 και εγκαινιάστηκε στις 3 Μαΐου του ίδιου χρόνου. Πρωτοστεγάστηκε στην κατοικία του αρχιτέκτονα Σταμάτη Κλεάνθη, επί της οδού Θόλου, στη βορειοανατολική πλευρά της Ακρόπολης. Ήταν το πρώτο Πανεπιστήμιο, όχι μόνο του νεοσύστατου Ελληνικού Κράτους Το «Αθήνησιν Πανεπιστήμιο», υπήρξε το πρώτο ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα στη σύγχρονη εποχή και μοναδικό για πολύ καιρό στη Χερσόνησο του Αίμου, μετά την κατάργηση της «Ιονίου Ακαδημίας» το 1865 .
Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης είχε προφητεύσει όταν κτιζόταν το πανεπιστήμιο ότι «το σπίτι τούτο ‘δώ θα φάει το σπίτι εκείνο» και εννοούσε το παλάτι και την Αυλή του Όθωνα με τον αυταρχισμό των οποίων θα ερχόταν σύντομα σε ρήξη το Πανεπιστήμιο ως φορέας καινοτόμων ιδεών και αντιλήψεων.

Το κεντρικό κτίριο του Πανεπιστημίου Αθηνών θεμελιώθηκε το 1839, βάσει σχεδίων του Δανού αρχιτέκτονα Hans Christian Hansen (1803-1883), ο οποίος, χωρίς να απομακρυνθεί από τις βασικές αρχές του κλασικισμού, δημιούργησε μια σύνθεση η οποία συνδυάζει τη μεγαλοπρέπεια του μνημείου με την απλότητα της ανθρώπινης κλίμακας, υποδηλώνοντας μια απόπειρα προσαρμογής στο τοπικό περιβάλλον Τον Νοέμβριο του 1841 το ίδρυμα μεταφέρθηκε στο κτίριο που γνωρίζουμε σήμερα, έργο του Δανού αρχιτέκτονα Hans Christian Hansen με διακόσμηση του ζωγράφου Karl Rahl, ενώ στο οίκημα Κλεάνθη στεγάζεται πλέον το Μουσείο του Πανεσπιτημίου. Το Οθώνειον Πανεπιστήμιον αποτελούνταν από τέσσερις σχολές αρχικά: Θεολογίας, Νομικής, Ιατρικής και Τεχνών (η οποία περιλάμβανε τότε τις Εφαρμοσμένες Επιστήμες και τα Μαθηματικά).
Σήμερα το Πανεπιστήμιο Αθηνών αποτελεί ένα σύγχρονο Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα με 2.200 μέλη διδακτικού προσωπικού, 1.210 διοικητικά στελέχη, περίπου 110.000 προπτυχιακούς φοιτητές και 12.000 μεταπτυχιακούς, 33 Τμήματα, 99 Προγράμματα Μεταπτυχιακών Σπουδών, 241 Εργαστήρια, 66 Κλινικές (ανεπτυγμένες σε 4 Πανεπιστημιακά Νοσοκομεία, τα 2 αμιγή, και σε αρκετά Νοσοκομεία του Εθνικού Συστήματος Υγείας), 6 μεγάλες Κεντρικές Βιβλιοθήκες και πολλά νέα σύγχρονα αναγνωστήρια, καταλαμβάνει σημαντική θέση στην έρευνα και την παραγωγή νέας γνώσης ανάμεσα στα Πανεπιστήμια της Ευρώπης και υψηλή θέση στη διεθνή κατάταξη των καλύτερων πανεπιστημίων. Σε παγκόσμιο επίπεδο το Πανεπιστήμιο Αθηνών κατατάχθηκε στην 177η θέση των 200 καλύτερων πανεπιστημίων στο κόσμο για το 2009, ενώ το 2008 έλαβε τη 200, σύμφωνα με τον δείκτη του περιοδικού Times Higher Education, ενώ ο δείκτης Academic Ranking of World Universities το κατατάσσει στις θέσεις 200-300 για το 2008.

ΑΝΤΩΝΗΣ Π. ΑΡΓΥΡΟΣ


ΠΗΓΗ:http://www.chronosmag.eu/index.php/...
“Το Πανεπιστήμιο Αθηνών και η ιστορία του (1837-1937)”
Κώστας Γαβρόγλου, Βαγγέλης Καραμανωλάκης, Χάιδω Μπάρκουλα
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2014
Σελίδες 416, σχήμα 21 Χ 29, ISBN 978-960-524-413-2